Πέμπτη, 21 Ιουλίου 2011

Στην ελευθερία

Διονύσιος Σολωμός (1798-1857)








Σε γνωρίζω από την κόψη
του σπαθιού την τρομερή,
σε γνωρίζω από την όψη
που με βία μετράει τη γη.

Ύμνος εις την Ελευθερίαν, στροφή 1η
  
   Βία ή βιά; Βία, χωρίς αμφιβολία. Έτσι τόνισε ο Σολωμός. Η βιά ήταν του Μάντζαρου. Ποια είναι όμως η βαθύτερη σημασία της λέξης; Η πολυσημία της είναι δεδομένη. Και το λανθάνον είναι σημαντικότερο του προφανούς. Ο ποιητής ορά την ελευθερία. Την ανα-γνωρίζει. Η ελευθερία ορά όλη τη γη, άρα  και τον ποιητή. Η συνάντηση αυτών των βλεμμάτων δεν μπορεί παρά να είναι βίαιη. Η επαναστατική βία διατρέχει το ποίημα. Η ελευθερία γεωμετρά με βία, σαρώνει ορμητικά με το βλέμμα της δυνάστες και ραγιάδες. Βρισκόμαστε στην πιο εύφλεκτη δεκαετία (1820-1830) της «Εποχής των επαναστάσεων» (1789-1848). Στον τρίτο χρόνο του ελληνικού αγώνα για ανεξαρτησία. Λίγο πριν από την εμφύλια σύγκρουση. (Σήμερα, στον 21ο αιώνα, οι ιδιοτελείς εξουσιαστές και οι ακριβοπληρωμένοι υποτακτικοί τους, εξακολουθούν να φοβούνται τη βία – ακόμα και στο ποιητικό βλέμμα – των ανυπότακτων. Σα να αισθάνονται την κόψη του σπαθιού πάνω από τα κεφάλια τους. Την τρομερή δι-εκδίκηση της ελευθερίας. Που, όσο κι αν χάνεται, βρίσκει πάντα το δρόμο της επιστροφής).

   Μάης του 1823. Η επανάσταση έχει εδραιωθεί στη νότια Ελλάδα, αλλά οι αντιθέσεις πολιτικών και οπλαρχηγών ολοένα διευρύνονται. Στη Ζάκυνθο, ο εικοσιπεντάχρονος Σολωμός, μυημένος από το 1819 στη Φιλική Εταιρεία, αποφασίζει να πολεμήσει με τον τρόπο που γνωρίζει καλύτερα: την ποίηση. Μέσα στον ίδιο μήνα, ολοκληρώνει τον Ύμνο εις την Ελευθερίαν, που διαδίδεται χέρι με χέρι, στόμα με στόμα, σαν άλλος Θούριος. Σύντομα μεταφράζεται σε πολλές γλώσσες, χαρίζοντας διεθνή φήμη στον δημιουργό του και συμβάλλοντας καίρια στην ενίσχυση του φιλελληνικού κινήματος. Οι δυο πρώτες στροφές του ποιήματος θ’ αποτελέσουν πολύ αργότερα (1865) τον εθνικό ύμνο της Ελλάδας, μελοποιημένες από τον Κερκυραίο μουσουργό και προσωπικό φίλο του Σολωμού Νικόλαο Χαλ(ι)κιόπουλο-Μάντζαρο.

   Ο Ύμνος εις την Ελευθερίαν έχει 158 τετράστιχες στροφές. (Η πρώτη στροφή επαναλαμβάνεται ως 122η, ενώ η δεύτερη, ως 16η, 74η και 87η).

   Μια σύντομη επισκόπηση του περιεχομένου παρατίθεται πιο κάτω. Με την ευχή ν’ αποτελέσει την αφετηρία για μια ακόμη, βίαιη και όχι βιαστική, ανά-γνωση του Ύμνου. Όχι του εθνικού. Αλλά του όλου. Στην ελευθερία.


   ΠΡΟΜΕΤΩΠΙΔΑ

Πάω τη λευτεριά υμνώντας, που `ναι τόσο γλυκιά
στον που για χάρη της πεθαίνει.

(ελεύθερη μετάφραση από το ιταλικό πρωτότυπο)

   Ένα δίστιχο, λίγο παραλλαγμένο, από το δεύτερο μέρος (Καθαρτήριο) της Θείας Κωμωδίας του Δάντη (canto primo, 71-72), αποτελεί το motto του Ύμνου εις την Ελευθερίαν. Με τη φράση «η Ελλάδα περιμένει το Δάντη της» ο ιστορικός της ελληνικής επανάστασης και πολιτικός Σπυρίδων Τρικούπης (πατέρας του Χαριλάου), είχε προτρέψει το νεαρό Σολωμό να γράψει ποίηση στα Ελληνικά. Η κρίσιμη συνάντησή τους έγινε στα τέλη του 1822, όταν ο Τρικούπης επισκέφθηκε τη Ζάκυνθο, καλεσμένος του Άγγλου ελληνιστή Frederick North (του ίδιου που, δυο χρόνια αργότερα, θα ίδρυε την «Ιόνιο Ακαδημία» της Κέρκυρας).

   ΠΡΟΟΙΜΙΟ (στροφές 1-16)

   Ο ποιητής ανα-γνωρίζει και χαιρετίζει την οραματική θεά-μούσα του, προσωποποίηση της Ελευθερίας / Επανάστασης / Ελλάδας. Του φανερώνεται ολοζώντανη, «με την ακονισμένη ρομφαία και με το μάτι οπού με βία μετράει τη γη, ως να εθαρρούσε ότι γλήγορα θα την κάμει δική του», όπως γράφει στα Προλεγόμενά του (1859) ο πρώτος εκδότης των απάντων του Σολωμού, Ιάκωβος Πολυλάς. Στη συνέχεια συνοψίζονται, σε ελεγειακό τόνο, τα δεινά της δουλείας, οι ταπεινώσεις και οι μάταιες προσπάθειες για ξένη βοήθεια, η υποκριτική και αδιάφορη αντιμετώπιση από τις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής, μέχρι την οριστική απόφαση των επαναστατημένων: «Ή τη νίκη ή τη θανή» (στρ. 15) – ελευθερία ή θάνατος.

   ΔΙΗΓΗΣΗ (στροφές 17-138)

   Ύστερα από μια σύντομη παρουσίαση της απήχησης που είχε η ελληνική επανάσταση στον υπόλοιπο κόσμο (αγγλοκρατούμενα Επτάνησα(1), Αμερική, Ισπανία, Αγγλία, Ρωσία, Αυστρία με τις ιταλικές κτήσεις της(2)), ο ποιητής, με δυο διεξοδικές ομηρικού τύπου παρομοιώσεις της ελευθερίας (βράχος, θηρίο) μας προετοιμάζει για την πολεμική σκληρότητα και την επαναστατική θηριωδία που θ’ ακολουθήσει: Άλωση της Τριπολιτσάς, συντριβή του Δράμαλη στα Δερβενάκια, πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου, πανωλεθρία των Τούρκων στον Αχελώο ποταμό. Παρεμβάλλονται  λυρικά μέρη που αντισταθμίζουν τα δραματικά γεγονότα των μαχών, όπως: ο χορός των κοριτσιών (αισιόδοξη απάντηση του Σολωμού σ’ ένα ποιητικό απόσπασμα του Λόρδου Βύρωνα(3)), η συνάντηση και σύζευξη της ελευθερίας με την επίσης προσωποποιημένη θρησκεία, η βιβλική σκηνή του Μωυσή (έμμεση αναφορά στην προφητική διάσταση της ποίησης) με το λαό και τις κόρες να τραγουδούν θριαμβικά. Η παρομοίωση της ελευθερίας με τη θάλασσα (στρ. 124-126) μας εισάγει στο πρώτο μεγάλο ναυτικό κατόρθωμα από την έναρξη της Επανάστασης (πυρπόληση δύο τουρκικών πλοίων στην Τένεδο), που συνδέεται έντεχνα (στρ. 132) με την οδυνηρή ανάμνηση του απαγχονισμού του Γρηγορίου Ε΄ και της ρίψης τής σορού στον Κεράτιο Κόλπο – ευκαιρία για τον ποιητή να θυμίσει την κατάρα του πατριάρχη «εις οποίον δεν πολεμήσει / και ημπορεί να πολεμεί» (στρ. 136-138).

   ΕΠΙΛΟΓΟΣ (στροφές 139-158)

   Στερεοσκοπικά παρακολουθούμε τον ποιητή να σωπαίνει μ’ ένα νεύμα της θεάς, ενώ εκείνη απευθύνει δραματική έκκληση προς τους εξεγερμένους ν’ αφήσουν κατά μέρος τη διχόνοια, που πηγάζει από τη δίψα για εξουσία και απειλεί την ίδια την επανάσταση: «Εάν μισούνται ανάμεσό τους / δεν τους πρέπει ελευθεριά» (στρ. 147). Η θεά ορκίζει τους Έλληνες ν’ αδελφωθούν, υψώνει το σταυρό ως σύμβολο, όχι απλώς της κοινής θρησκείας, μα της ίδιας της επανάστασης και της ελευθερίας, και τελικά, στρέφεται προς τους Ευρωπαίους ηγέτες για να τους υποβάλει ένα αμείλικτο ερώτημα (στρ. 157). Ο Ύμνος θα κλείσει με την έμμεση καταγγελία της υποκριτικής και υστερόβουλης πολιτικής της Δύσης. Δια στόματος της θεάς, τον τελευταίο λόγο έχουν οι επαναστατημένοι Έλληνες, που θαρραλέα – και ειρωνικά συνάμα – υψώνουν τη φωνή και το ανάστημά τους μπροστά στους ομόθρησκους βασιλιάδες της Ευρώπης (στρ. 151-158).

Πβ. και τα άρθρα του Γιώργου Βελουδή:
*   «Ιδεολογία και πολιτική στον Ύμνο του Σολωμού»
*   «Εθνικός, Ευρωπαίος, οικουμενικός» (10/5/1998)

      ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

  1. Η Αγγλοκρατία στα Επτάνησα ξεκίνησε το φθινόπωρο του 1809 και συνεχίστηκε ως τις 21 του Μάη 1864. Στις 5-11-1815 είχε υπογραφεί στο Παρίσι συνθήκη, με την οποία τα Επτάνησα αναγνωρίζονταν ως «ενιαίο κράτος, ελεύθερο και ανεξάρτητο» με την επωνυμία Ηνωμέναι Πολιτείαι των Ιονίων Νήσων, υπό την «προστασία» της Μεγάλης Βρετανίας. Στο διάστημα από 17-2-1816 έως 24-1-1824 τα Επτάνησα διοικούσε ο Άγγλος αρμοστής Thomas Maitland, φανατικός πολέμιος της ελληνικής επανάστασης. Όσοι Επτανήσιοι τολμούσαν να λάβουν μέρος σ’ αυτήν, αντιμετώπιζαν διωγμούς, εξορίες και δήμευση των περιουσιών τους. 
  2. Η Αυστρία είχε προσαρτήσει τότε ένα τμήμα της βόρειας Ιταλίας (Λομβαρδία, Βενετία). Με καγκελάριο το διαβόητο Μέτερνιχ, συμμετείχε από το 1815 (μαζί με τη Ρωσία και την Πρωσία) στην  «Ιερή Συμμαχία», η οποία στρεφόταν εναντίον όλων των απελευθερωτικών κινημάτων της εποχής, με πρόσχημα την «αρχή της νομιμότητας». Παρά την αντιδραστική πολιτική των Μεγάλων Δυνάμεων, μέσα στη δεκαετία 1820-1830 εκδηλώθηκαν πολλές αιματηρές εξεγέρσεις στην Ευρώπη και στη Λατινική Αμερική.
  3. Lord Byron, Don Juan, Canto 3. Ο Σολωμός «απαντά» στον βυρωνικό ύμνο (14 εξάστιχες στροφές) με τίτλο «Τα νησιά της Ελλάδας», εμβόλιμο μεταξύ δύο στροφών της τρίτης ωδής του σατιρικού έπους «Δον Ζουάν». Ο Άγγλος ποιητής είχε εμπνευστεί τον ύμνο αυτόν στη διάρκεια του πρώτου ταξιδιού του στην Ελλάδα, το 1809, όταν επισκέφθηκε το Σούνιο. Από τις 3-8-1823 εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα, για να λάβει μέρος στην επανάσταση, μέχρι το θάνατό του στο Μεσολόγγι, στις 19-4-1824. Ο Μπάιρον πέθανε λίγες μέρες προτού φτάσει το χειρόγραφο του «Ύμνου εις την Ελευθερίαν» στο Μεσολόγγι, όπου και πρωτοδημοσιεύτηκε, στην εφημερίδα «Ελληνικά Χρονικά», με αισθητική ανάλυση από τον Σπ. Τρικούπη.